Tohir Hamut Izg’ilning “Tunda hibsni kutib” xotiranomasidan keyin Sharqiy Turkiston haqidagi suhbat deyarli bitta jumlaga sig’ib qoldi: Xitoy uyg’urlardan qo’rqadi va shu sababli ularni shafqatsiz qatag’on qiladi. Lagerlar, devorlarga osilgan kuzatuv kameralari, parchalangan oilalar — bularning bari haqiqat, va bu haqiqatni hech kim inkor eta olmaydi. Lekin “qo’rquv” so’zini to’g’ri tushunmoq kerak. Bu yerda gap faqat Xitoyning qo’rqishida emas — gap o’sha qo’rquv asosida uyg’urlarga nisbatan olib borilayotgan munosabatda. Qo’rquv — sabab; qatag’on esa — uning amaliy natijasi.
Va eng muhimi: bu qo’rquvning ildizi uyg’urlarning kim ekanligida emas. Bu yerda haqiqiy masala — suverenitet. Xitoy o’z hududi ichida ikkinchi bir davlatning, ikkinchi bir hokimiyatning paydo bo’lishidan qo’rqadi. Uyg’ur bo’ladimi, boshqa xalq bo’ladimi, agar o’sha xalqning qo’lida davlatchilik xotirasi bo’lsa, markaz unga aynan shunday munosabatda bo’lardi. Demak, masala millatda emas, davlat tahdidida.
Buni isbotlash uchun afsona kerak emas — neytral akademik tarixning o’zi yetarli. Bu yerni ortiqcha siyosiylashtirmaslik uchun (axir uyg’ur tarixining o’zi qattiq bahsli maydon) men ataylab surgundagi hukumat saytlariga yoki Xitoy davlat manbalariga emas, balki betaraf olimlarga — Jeyms Millvord, Xodong Kim va Vang Ke tadqiqotlariga tayanaman.
Eng ilk va eng yirik dalil 744–840-yillarda mavjud bo’lgan Uyg’ur xoqonligi. Tadqiqotchilar uni o’rta asr Yevroosiyosining eng katta davlatlaridan biri deb baholaydi: g’arbiy Markaziy Osiyodan to Koreya chegaralarigacha cho’zilgan, o’z shaharlari, dehqonchiligi, bir nechta yozuv tizimi, pul muomalasi va davlat dini (manixeylik) bo’lgan murakkab tuzilma. Bu ko’chmanchi to’da emas, davlat edi. Va u shu qadar kuchli ediki, Tang imperiyasi unga “in’om” niqobi ostida aslida o’lpon to’lab turardi.
Xoqonlik 840-yilda qulagach ham an’ana uzilmadi — uyg’urlar Sharqiy Turkistonga ko’chib, Qo’cho (Idiqut) davlatini qurdilar. XIX asrda esa, Xodong Kimning Stenford universiteti nashriyotida chiqqan tadqiqotida batafsil ko’rsatilganidek, Yoqubbek butun Oltishaharni Xitoy qo’lidan tortib olib, mustaqil davlat tikladi. U bu davlatni xalqaro tan oldirishga urindi: Angliya va Rossiya bilan savdo munosabatlari o’rnatdi, Usmonli sultoni Abdulazizxonga elchi yubordi va uning oliy hokimligini tan oldi — javobiga qurol, harbiy kiyim, maslahatchilar va hatto askar oldi. Bu chinakam davlat qurish urinishi edi. Sog’uniyning “Turkiston qayg’usi”dagi tasvir — sultondan kelgan olti zobit nizomiy qo’shin tuzgani aynan shu voqealarning xalq xotirasidagi aksidir.
Yigirmanchi asrda bu xotira yana ikki marta amalga oshdi. 1933-yili Qashqarda Sobit domla boshchiligidagi hukumat Sharqiy Turkiston jumhuriyatini e’lon qildi; 1944-yili esa shimolda yana bir jumhuriyat tuzildi va 1949-yilgacha hududni boshqardi. Vang Kening asari buni “rasmiy tarixdan o’chirib tashlashga urinishlarga qaramay, ta’siri bugun ham sezilib turgan davlat” deb ta’riflaydi. Demak, bu yer “hech qachon davlat ko’rmagan chekka” emas. Bu yer — bir necha bor davlat bo’lgan o’lka.
Hamid Sodiq to’g’ri eslatib o’tganidek, bu yerdagi butun masalaning markazida bitta tushuncha turadi - suverenitet. Xitoy uchun gap, mohiyatan, madaniyat yoki din emas, balki o’z hududi ustidagi bo’linmas hokimlik. Davlatchilik xotirasiga ega xalq esa shu hokimlikka tabiiy raqib, chunki u bir paytlar o’zini o’zi boshqargan va, demak, yana boshqarishi mumkin.
Mansur Olsonning nazariyasi bu mantiqni juda aniq ochib beradi. Olson davlatni “o’troq qaroqchi”ga qiyoslaydi: ko’chmanchi qaroqchi talaydi va ketadi, o’troq qaroqchi esa bir hududga o’rnashib, undan uzoq yillar foyda olishni rejalashtiradi — shu bois o’sha hudud ustidan to’liq va raqobatsiz hokimlikka muhtoj bo’ladi. Bunday davlat o’z mulki ichida ikkinchi bir suverenitetni — boshqa bayroq, boshqa hukumatni hech qachon tahammul qila olmaydi. Bu nafratdan emas, balki davlatning o’z tabiatidan kelib chiqadi. Xitoy — klassik o’troq qaroqchi; uyg’urlarning davlatchilik xotirasi esa uning hududidagi uxlab yotgan ikkinchi suverenitet.
Bu qo’rquvni Xitoy davlatchiligi ikki ming yil davomida bitta doktrina orqali boshqarib kelgan: markazdagi sivilizatsiya (Xua) va atrofdagi varvarlar (Yi) o’rtasidagi farq. Ichki va tashqi varvar markazning abadiy tashvishi. Buyuk Devor toshdan emas, aslida shu tashvishdan qurilgan. “Varvarlar bilan varvarlarni boshqarish” qoidasi ham shundan: chekkadagilarni birlashishga, ya’ni davlatga aylanishga qo’ymaslik. “Shinjon” so’zining o’zi “yangi yer” — bu munosabatni oshkor qiladi: bu o’lka markazga begona, zabt etilgan, va shuning uchun doimo qo’ldan ketishi mumkin deb qaraladi.
Mana shu yerda asosiy g’oyani aniq aytib qo’yish kerak: bularning hech biri uyg’urlarning aynan uyg’ur ekanligiga bog’liq emas. Agar shu yerda Xitoyning g’arbiy biqinida davlatchilik xotirasiga ega boshqa bir xalq yashaganida ham, markaz xuddi shunday yo’l tutardi. O’zgaruvchi omil millat emas, balki “suverenitetga tahdid soladigan davlat xotirasi”dir. Tibet buning yana bir misoli: boshqa xalq, boshqa din, boshqa til, lekin o’z davlatchiligi xotirasi borligi uchun aynan shunday bosim ostida.
Shu sababli bu fojiani faqat “Xitoy uyg’urlarni yomon ko’radi” tarzida o’qish — sababni noto’g’ri joyga qo’yishdir. Xitoy uyg’urni emas, uyg’urning qalbidagi davlatni yo’q qilmoqchi. Maqsad — odamni emas, pretsedentni o’chirish.
Bu o’rinda yana bir muhim, ko’pincha e’tibordan chetda qoladigan omil bor — demografiya. Yevropa milliy davlatlari nisbatan kichik aholi bilan shakllandi va vaqt o’tib individ, yakka inson qadriyatning o’lchoviga aylandi. Xitoyda esa, ming yillar davomida ulkan aholi sharoitida, davlat bilan inson o’rtasidagi munosabat boshqacha qaror topdi: bu yerda barqarorlik va yaxlitlik birinchi o’rinda, yakka inson esa ko’pincha ikkinchi darajada. Aynan shu farq Xitoyning odamlarga, jumladan uyg’urlarga ham munosabatini izohlaydi: millionlab odamni qamrab oluvchi nazorat va “qayta tarbiya” choralari bu yerda Yevropadagidek “tasavvur qilib bo’lmas” narsa emas.
Demografiya, shu bilan birga, eng kuchli quroldir. Davlatchilik xotirasini butunlay o’chirishning eng ishonchli yo’li — o’sha yerning aholisini o’zgartirish. Millvord ko’rsatganidek, Sharqiy Turkistonga xan aholisining uzluksiz ko’chirilishi tasodifiy jarayon emas, balki hududni demografik jihatdan “xitoylashtirib”, suveren raqib paydo bo’lish ehtimolini ildizidan quritish siyosatidir. O’troq qaroqchi uchun bu eng pirovard yechim: tahdidni faqat bostirish emas, balki uni tug’diradigan xalqning o’zini o’z yurtida ozchilikka aylantirish.
Aynan shu yerda Alixonto’ra Sog’uniyning “Turkiston qayg’usi” alohida ahamiyat kasb etadi. Sog’uniy o’zi guvoh bo’lgan ozodlik harakatlari nega muvaffaqiyatsiz tugaganini ro’y-rost yozadi: siyosiy ongsizlik, zamonaviy ilmdan uzoqlik, qo’zg’olonchilar orasidagi ittifoqsizlik, kichik mansab va o’lja ustida o’zaro kelisha olmaslik, va o’zini “ezilganlar himoyachisi” deb atagan Sovet hukumatining makr-hiylasi. Boshqacha aytsam, davlat qurish imkoniyati bor edi-yu, lekin u uzoq yashaydigan, mustahkam davlatga aylantirilmadi.
Bir narsani aniq aytish shart: Xitoyning qo’rquvini va mantig’ini tushuntirish uning zulmini oqlash degani emas. Struktura nazorat qilish istagini tushuntiradi, ammo nazoratning shaklini — lagerlarni, til qirg’inini, oilalarning parchalanishini tushuntirmaydi. Ko’p millatli davlatlar bezovta o’lkalarni bunday usulsiz ham boshqaradi. Sabab strukturada bo’lishi mumkin, lekin mas’uliyat har doim qaror qabul qilgan odamda qoladi. Tushuntirish — hech qachon kechirim emas.
Demak, Xitoy bu yerda yo’q qilayotgan narsa — xalq emas, balki bir pretsedent: bir paytlar mavjud bo’lgan va yana mavjud bo’lishi mumkin bo’lgan davlat, uning suverenitetiga raqib bo’la oladigan xotira. Lagerlar, devorlar va demografik o’zgartirishlar uyg’urga emas, “biz bir marta davlat bo’lganmiz” degan oddiy, ammo o’chmas bilimga qarshi qurilgan.
Ehtimol, Sog’uniy o’z kitobiga “qayg’u” so’zini shuning uchun nom qilib qo’ygandir. Chunki eng og’ir qayg’u — davlatning hech qachon bo’lmagani emas. Eng og’ir qayg’u — davlat bo’lgan, lekin saqlanib qola olmagan xotira. Markaz aynan shu xotiradan qo’rqadi. Va aynan shuning uchun u hech qachon mutlaqo xotirjam bo’la olmaydi.
Manbalar:
James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (Hurst / Columbia UP):
https://www.hurstpublishers.com/book/eurasian-crossroads-2/
Hodong Kim, Holy War in China (Stanford University Press): https://www.sup.org/books/asian-studies/holy-war-china
Wang Ke, The East Turkestan Independence Movement, 1930s–1940s (Columbia UP / CUHK Press):
https://cup.columbia.edu/book/the-east-turkestan-independence-movement-1930s-to-1940s/9789629967697/
“Uyghur Khaganate” (Wiley, Encyclopedia of Empire):
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe093
“Uyghur Historiography” (ResearchGate):
https://www.researchgate.net/publication/359364950_Uyghur_Historiography
“Xinjiang: From Autonomy to Dystopia” (Origins, Ohio State University):