Kunimni rejalashtirmoqchi edim, ammo reja qila olmadim. Buning uchun bir nechta pullik va bepul dasturlar o'rnatdim. Nazarimda, ular kunimni tartibga solib, uni samarali o'tkazishimga yordam berishi kerak edi. Ammo, ishoning, hech biri yordam bermadi. Chunki muammo rejalashtirish jarayonida emas, o'zimda ekan. Ya'ni kunni rejalashtirish uchun avval qandaydir maqsad bo'lishi zarurligini his qildim.
Rejalashtirish nimaga kerak va bu o'zi nima?
Nazarimda, rejalashtirish bu bir butunni qismlarga bo'lishdir. Bundan bir-ikki yil oldin "Muvaffaqiyatli insonlarning yetti ko'nikmasi" kitobini o'qigan edim. To'g'ri, kitobning asosiy g'oyasi rejalashtirishga bag'ishlanmagan, ammo yetti ko'nikmadan biri aynan shu, ya'ni qaysi ishlarni ustuvor, qaysilarini kam ahamiyatli deb ajratish bo'yicha qo'llanma, hamda bugungi kunda biz ishlatayotgan o'sha mashhur dasturlarning tub mohiyatini tashkil qiluvchi jadvallar (o'zim sinab ko'rganlarimdan biri Tick-Tick). Demak, sizda qandaydir butunlik bo'ladi, uni qismlarga, kerak bo'lsa mayda detallarga bo'lish mana shu rejalashtirish deb tushunaman.
Endi mendagi muammo nimada edi?
Kunni samarasiz o'tkazayotganimni his qilib, uni tartibga solmoqchi bo'ldim. Ammo ma'lum bo'ldiki, kunning samarasizligi uni tartiblashda yoki rejalashtirmaganimda emas ekan. Asl muammo maqsadni yo'qotib qo'yganligim, aniqrog'i, maqsadsiz yashayotganligim ekan.
Bu holatga birinchi marta tushmayapman. Ilk bor 2012-yilda, institutga o'qishga kirganimda shunday bo'lgan edi. Bizning davrimizda institutga kirishning o'zi qahramonlik edi. Yiliga bir marta imtihon, bitta institutni tanlash, kuchli raqobat, bu yerda gap faqat bilim haqida emas, raqobatching pul evaziga kiradiganlar ham edi. Talaba bo'lish uchun men sakkiz yil tarix, uch yil ona tili va adabiyot, ikki yil ingliz tilidan qo'shimcha darslarga qatnaganman, va oliy maqsadim talaba bo'lish edi. Bu maqsadga erishganimdan so'ng esa oldimga yangi maqsad qo'ya olmadim. Hozir o'ylasam, sababi maqsad qo'yish bo'yicha bilimim yo'qligi, balki oliy qadriyatimni bilmaganligim, uning texnikasidan bexabarligim bo'lsa kerak.
Aslida, maqsad qo'yish va hayotda muvaffaqiyatli bo'lish haqida yuzlab podkast, kitob, motivatorlar suhbatini topish mumkin. Menimcha, bularning o'zi ham yordam bera olmaydi. Chunki qancha ko'p ma'lumotga ega bo'lmang, uni amalda qo'llamasangiz, ya'ni qo'llay olmasangiz yoki qo'llashni istamasangiz, bu shunchaki ortiqcha yuk, hayotingizni murakkablashtiruvchi narsaga aylanadi. Bizda "ko'p bilsang, tez qariysan" degan gap bor. Buni men shunday tushunaman. Bilganingni amalda qo'llamasang, u faqat hayotingni chigallashtirib, seni charchatadi.
Shunga qaramay, ayrim bilimlar amalda qo'llansa, chindan asqotadi. Maqsad qo'yish bo'yicha o'nlab yillar davomida olib borilgan tadqiqotlar shundaylardan. Edvin Locke va Gari Latham deyarli 400 tadqiqotni umumlashtirib, oddiy bir xulosaga kelishgan. Aniq va qiyin maqsad mavhum yoki "bor kuchingni ber" turidagi maqsaddan deyarli har doim yaxshiroq natija beradi. Demak, maqsad "yaxshiroq bo'laman" kabi mavhum emas, o'lchab bo'ladigan bo'lishi, qiyin, ammo qo'l yetadigan qiyin bo'lishi kerak. Ular yana bir shartni ta'kidlaydi. Maqsad chindan o'zimizniki bo'lishi lozim, birovning bosimidan tug'ilmasin, aks holda ichimizdagi bir narsa unga qarshilik qiladi.
Bu o'rinda James Clear muhim bir e'tiroz qo'shadi. Uning fikricha, biz odatda maqsadga, ya'ni manzilga, haddan tashqari ko'p qaraymiz, unga eltuvchi kunlik yo'lga esa yetarlicha emas. Uning mashhur bir gapi bor. Inson maqsadlari darajasiga ko'tarilmaydi, tizimlari darajasiga tushadi. Ya'ni maqsad yo'nalish berishi mumkin, biroq odamni har kuni oldinga suradigan narsa tizim, ya'ni kunlik takrorlanadigan jarayondir. Aynan shu mening o'sha bo'sh kunimning javobi edi. Menda maqsad ham, uni ushlab turadigan tizim ham yo'q edi.
Uchinchi bir tadqiqot esa quruq xayolning o'zi yetarli emasligini ko'rsatadi. Psixolog Gabriele Oettingen shuni aniqlaganki, faqat kelajakdagi zafarni tasavvur qilaverish, aksincha, motivatsiyani so'ndirar ekan, chunki miya maqsadga allaqachon yetgandek his qiladi. Uning yechimi sodda va halol. Istagingni tasavvur qilgach, darhol o'zingga "menga aslida nima xalaqit beryapti?" degan savolni ber. Va bu to'siq ko'pincha tashqarida emas, o'zimizda, ya'ni bir odat, bir qo'rquv, bir bahona. "Men juda bandman" degani esa deyarli hech qachon haqiqiy javob emas, u shunchaki bizni mas'uliyatdan xalos qiladi.
Fikrimcha, bu tadqiqotlarning barchasini qo'llash bilan birga, har bir insonda qadriyat ham bo'lishi shart. Chunki maqsad bu manzil, qadriyat esa kompas. Manzilni faqat qayoqqa ketayotganini bilgan odam tanlay oladi. Mana shu qadriyat bizga hayotdagi eng asosiy maqsadimizni ko'rsatib beradi.
Germaniyaga safarim chog'ida u yerda yashaydigan bir hamyurtimiz rejalashtirishda oldindan orqaga qarab yurish kerak degan edi. Ya'ni avvalo maqsadni aniqlab olish, so'ng shu maqsadga eltuvchi yo'lni chizib chiqish zarur.
Insonda maqsad bitta ham bo'lmasligi kerak. "Bir maqsadimga erishay, keyin boshqasini qo'yarman" degan o'y esa meni yana 2012-yildagi holatimga qaytarishi mumkin. Hayotning har bir yo'nalishida, xoh ish, xoh shaxsiy hayot, xoh o'z-o'zini rivojlantirish, xoh biznes bo'lsin, inson maqsad qo'ya olishi lozim.
Endi o'sha bo'sh kunga qaytaman. Uni to'ldirolmaganim dangasaligim yoki noto'g'ri dastur tanlaganim uchun emas ekan. O'sha bo'm-bo'sh varaq menga ko'zgu bo'lib turgan ekan, u kunimni emas, ufqimni ko'rsatib qo'ydi. Chunki bo'sh kunni to'ldirib bo'ladi, bo'sh hayotni esa yo'q. Va endi bilaman, men "ertaga nima qilaman?" deb emas, "qayoqqa ketyapman?" deb so'rashim kerak ekan. Balki asl savol ham shudir. Sen kuningni to'ldira olmayotganingda, aslida hayoting senga nimani pichirlayapti?