Xabar shunday boshlanadi. "Assalomu alaykum, men birinchi turmushim bilan ajrashganman, lekin zaksim bor-da..."

Kirillda, tinish belgilarisiz, harflar aralash yozilgan. Yetti qator. Ichida esa butun bir hayot. Ayol birinchi eridan ketgan. Endi boshqa erkak bilan yashaydi. Homilador. Tug'iladigan bolasining metrikasini hozirgi turmush o'rtog'ining nomi va familiyasiga yozdira oladimi, deb so'rayapti.

Huquqiy javobi bir so'z. Yo'q.

Bu javobning ortidagi mexanizmni tushuntirish esa uzoq. Va menimcha, tushuntirishga arziydi. Chunki bu bitta ayolning shaxsiy nochorligi emas. Bu — tizimning qanday ishlashi.

Ajrashish va ajrashganlik

"Ajrashganman, lekin zaksim bor" degan jumla huquqda mavjud emas. Odamlar tilida esa har kuni ishlatiladi va aniq bir holatni bildiradi. Ular birga yashamaydi, nikoh diniy tomondan buzilgan, mahalla biladi, qarindoshlar biladi, ikkalasi ham buni tugagan deb hisoblaydi. Faqat qonun bilmaydi.

Qonun uchun esa faqat yozuv bor. FHDYo daftaridagi yozuv. U turgan ekan, ayol turmushga chiqqan hisoblanadi. Oila kodeksi ro'yxatdan o'tgan boshqa nikohda turgan shaxs bilan nikoh tuzilishini to'g'ridan to'g'ri taqiqlaydi. Diniy rasm-rusumga ko'ra o'qitilgan nikoh esa huquqiy ahamiyatga ega emas.

Ya'ni ayolning ikkinchi eri — huquq nazdida er emas. Uy, ro'zg'or, umumiy hayot, kutilayotgan farzand bor, ammo huquqiy aloqa yo'q. Bor-yo'g'i notanish ikki fuqaro.

Bola tug'ilganda nima bo'ladi

Mana shu joyda mexanizm to'liq ochiladi.

Bola tug'ilgach, FHDYo uning otasini o'zi belgilamaydi. U onaning holatiga qaraydi. Ona nikohda turgan bo'lsa, uning eri bolaning otasi deb yoziladi. Bola begona odamning familiyasini oladi, otasining ismi begona odamning ismi bo'ladi. Guvohnomada hech qachon ko'rmagan erkakning ismi turadi.

Bundan chiqish yo'li ikkita.

Birinchisi — qonuniy erning roziligi. FHDYo yo'riqnomasi buni ochiq yozib qo'ygan. Onaning qonuniy eri notarial tasdiqlangan rozilik berishi yoki o'zi FHDYo ga kelib yozma rozilik bildirishi kerak. Shundan keyingina haqiqiy otaning otaligi rasmiylashtiriladi yoxud bolaning tug'ilishi yolg'iz ona arizasi asosida qayd etiladi.

Ikkinchisi — sud. Otalikni belgilash to'g'risidagi da'vo. Ekspertiza. Guvohlar. Oylar.

E'tibor bering. Birinchi variantda ayolning va bolaning taqdiri yillar oldin ketib qolgan erkakning imzosiga bog'lab qo'yiladi. U rozilik bermasa ham bo'ladi. Rozilik uchun pul so'rasa ham bo'ladi. Umuman javob bermay qo'ysa ham bo'ladi. Qonun unga hech qanday muddat belgilamaydi, chunki qonun uni sobiq er deb bilmaydi. Qonun uni er deb biladi.

Oila kodeksida bitta yumshatuvchi norma bor. Agar nikoh tugaganidan keyin uch yuz kun ichida bola tug'ilsa va shu davrda ona yangi nikohga kirgan bo'lsa, bola yangi nikohda tug'ilgan hisoblanadi. Yaxshi norma. Faqat bizning ayolimizga foydasi yo'q. Chunki bu norma nikohi tugagan ayol uchun. Bizning ayolimizning nikohi tugamagan. U yangi nikohga kira olmaydi, chunki eskisi turibdi.

Butun zanjir bitta halqaga borib taqaladi. Sud ajratmaydi.

Nega ajratmaydi

Oila kodeksining 41-moddasiga ko'ra sud er-xotinni faqat oilani saqlab qolish imkoni yo'q deb topsagina ajratadi. 40-moddaning ikkinchi qismi esa sudga ishni keyinga qoldirib, yarashish uchun olti oygacha muhlat tayinlash huquqini beradi.

Oliy sud Plenumining 2011-yil 20-iyuldagi 06-sonli qarori bu huquqni deyarli majburiyatga aylantiradi. Plenum sudlarga oilani saqlab qolish choralarini ko'rishni yuklaydi va bolalar borligi, nikohning davomiyligi, oiladagi munosabatlar tavsifi kabi holatlar aniqlansa, muhlat tayinlashni tavsiya qiladi. Yana bir muhim jumla bor. Uch oydan kam muhlat samarasiz hisoblanadi.

Ya'ni amalda muhlat uch oydan olti oygacha. Ustiga ustak, muhlat berish haqidagi ajrim ustidan shikoyat qilib bo'lmaydi.

Agar sud da'voni rad etsa, o'sha asoslar bo'yicha qayta murojaat qilish uchun hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin kamida olti oy kutish kerak. Bu ham Plenumda yozilgan.

Endi arifmetika. Birinchi murojaat, uch-olti oy yarashuv muhlati, rad javobi, olti oy kutish, ikkinchi murojaat, yana muhlat. Bir yarim yil. Ba'zan ikki. Bu ayol qanchalik qat'iy bo'lishidan qat'i nazar shunday.

Raqamlar

Bu mening taassurotim emas. Oliy sudning o'z ma'lumotlari.

2024-yilda fuqarolik ishlari bo'yicha sudlarga kelib tushgan arizalardan 32 217 tasi bo'yicha nikoh bekor qilingan, 23 569 tasi bo'yicha bekor qilinmagan, 5 832 tasi ko'rmasdan qoldirilgan, 2 225 tasi bo'yicha ish yuritish tugatilgan. Ya'ni har uch murojaatdan bittasi rad javobi bilan qaytgan.

2025-yilda esa sudlar ajrashish bilan bog'liq 70 535 ta ishni ko'rgan, shundan 37 544 tasi qanoatlantirilgan. Ishlar soni bir yilda 6 692 taga o'sgan.

Bu raqamlarni yana bir raqam bilan yonma-yon qo'ying. 2025-yilda sudyalarning fuqarolik ishlari bo'yicha o'rtacha oylik yuklamasi 556 ta ishni tashkil etgan. Oyiga 556 ta ish ko'rayotgan sudyadan har bir oilaning haqiqiy holatini “har tomonlama va xolisona” tekshirishni kutish — bu qonundagi talab, hayotdagi imkoniyat emas.

Va nihoyat, hisobotlarda yana bir ko'rsatkich bor. 2025-yilda 5 235 oila yarashtirilgan. Bu raqam yutuq sifatida e'lon qilinadi. Rad etilgan 23 mingta da'vo esa hech qanday ko'rsatkichga kirmaydi. Chunki uni o'lchash uchun mezon yo'q. Yarashtirilgan oila — natija. Ajrashtirilmagan oila — shunchaki qaror.

Statistika agentligi va Oliy sud raqamlari orasidagi farq ham ko'p narsani aytadi. 2025-yilda Statistika agentligi 46,9 mingta ajralishni qayd etgan, Oliy sud esa 37 544 ta ajrim haqida yozgan. Farq nimadan? Bir qismi FHDYo orqali ajrashganlar. Bir qismi — hisob yuritish usuli. Ammo bunday farqning o'zi tizimda odam emas, hujjat harakatlanayotganini ko'rsatadi.

Bir xil kasallikning ikkinchi ko'rinishi

Komila Abdullayeva 4-avgust kuni X'da bir sud ishini yozdi. Voqea bunday.

Er-xotin ikki yildan beri birga yashamaydi. Ikkita farzandi bor. Er aliment to'lab turadi. Ayol boshqa odam bilan turmush qurgani uchun rasman ajrashmoqchi bo'lib sudga murojaat qiladi. Sud rad etadi. Rad etilgach, qayta murojaat qilish huquqi yetti oydan keyin paydo bo'ladi. Ayol qo'l siltaydi. Baribir boshqa erkak bilan yashay boshlaydi.

Oradan bir yil o'tadi. Endi erning o'zi uylanmoqchi va o'zi sudga murojaat qiladi. Ayol bu paytga kelib boshqa erkak bilan bir yildan beri yashayotgan va olti oylik homilador. Yangi hayotini ijtimoiy tarmoqda ochiq ko'rsatib yuradi. Er buni sudda dalil sifatida taqdim etadi. Oila barbod bo'lgan, xotinning boshqa oilasi bor, o'zi ham yangi oila qurish niyatida.

Sudya yarashish uchun to'rt oy muhlat beradi.

Abdullayeva postida haqli savol qo'yadi. Bunday holatda muhlat berilishi Oila kodeksi mezonlariga va Oliy sud Plenumining oilani saqlab qolish imkoniyatini baholash yondashuviga qanchalik mos keladi? Taraflar uzoq muddat alohida yashayapti, har ikkalasi yangi oila qurish niyatini bildirgan, ulardan biri amalda boshqa oilada, farzand kutmoqda. Uning xulosasi qisqa. Sud imkoniyat bor deb hisoblasa muhlat bera oladi, biroq “bu muhlat avtomatik tarzda har bir ishda berilishi shart emas”.

Postning boshida esa bitta raqam turadi. O'zbekistonda har kuni 137 ta oila ajrashadi. Buni tekshirib ko'rish oson. Statistika agentligi 2026-yilning olti oyida 24,8 mingta ajrim qayd etilganini e'lon qilgan. Bo'lib chiqsangiz, kuniga 137 ta. Raqam joyida.

Endi ikkala holatni yonma-yon qo'ying. Abdullayeva yozgan ayol sudda turibdi, homilador, va sud unga yarashish uchun to'rt oy beryapti. Menga xabar yozgan ayol esa sudga umuman bormagan yoki borib qo'l siltagan, u ham homilador, va u bolasining metrikasi haqida so'rayapti. Bittasi tizimning kirish eshigida turibdi, ikkinchisi chiqish eshigida. Devor bir xil.

Farqi shundaki, birinchi ayolning ishi hech bo'lmasa sud ish yuritishida qayd etilgan. Ikkinchisining muammosi esa hech qanday statistikada yo'q. U faqat bir necha oydan keyin, tug'ilganlik haqidagi guvohnomaga begona odamning ismi yozilganda paydo bo'ladi. O'shanda ham hujjat sifatida emas, oddiy yozuv sifatida.

Kim to'laydi

Buning hisobini har doim eng zaifi to'laydi.

Bola tug'iladi. Metrikasiga umuman notanish erkakning ismi yoziladi. Endi shu bola uchun meros huquqi o'sha erkakdan kelib chiqadi, aliment o'sha erkakdan undiriladi, chet elga chiqishga rozilik o'sha erkakdan so'raladi, familiyani o'zgartirish uchun vasiylik va homiylik organiga borish kerak bo'ladi. Haqiqiy otasi esa yuridik jihatdan begona. U bolasiga ota bo'lish uchun sudga da'vo qilishi kerak.

Onaga qolganda esa u ikki tomondan qisiladi. Bir tomondan qonun uni turmush o'rtog'i bo'lgan odamning xotini deb biladi. Ikkinchi tomondan jamiyat uni ikkinchi eri bilan “rasmiy emas” deb qoralaydi. Ikkalasida ham aybdor u.

Nimani o'zgartirish kerak

Yarashuv muhlati yomon g'oya emas. Vaqtinchalik janjal sabab tarqalayotgan oilani saqlab qolish — himoyaga arziydigan maqsad. Muammo maqsadda emas, uni qo'llash usulida.

Birinchidan, yarashuv muhlati avtomatik bo'lmasligi kerak. Buni Abdullayeva ham aytdi, men ham shu fikrdaman. Sud muhlat tayinlar ekan, nima uchun aynan shu oilada saqlanish imkoni borligini asoslashi shart. Hozir ko'p hollarda muhlat oilani o'rganganidan keyin emas, ish turiga qarab beriladi. To'rt oy alohida yashayotgan, yangi oilasi bor va farzand kutayotgan ayolga berilgan muhlat oilani saqlab qolish emas, ish yuritishni cho'zish.

Ikkinchidan, uzoq muddat alohida yashash mustaqil asos sifatida qonunga kiritilishi kerak. Er-xotin bir yildan beri birga yashamayotgani rasman tasdiqlansa, “saqlab qolish imkoni” haqidagi bahs ma'nosini yo'qotadi. Ko'plab mamlakatlarda shu yo'l tanlangan.

Uchinchidan, voyaga yetmagan farzandi bo'lgan er-xotin ham, agar bolalarning turar joyi va ta'minoti bo'yicha notarial tasdiqlangan kelishuv taqdim etsa, FHDYo orqali ajralish imkoniga ega bo'lishi kerak. Nizo bo'lmagan joyda sudning nima ishi bor?

To'rtinchidan, otalik prezumpsiyasi buzilishi mumkin bo'lgan mexanizm soddalashtirilishi lozim. Ona va haqiqiy otaning birgalikdagi arizasi hamda genetik ekspertiza xulosasi qonuniy erning imzosini almashtira olishi kerak. Qonuniy erning sudda otalikka e'tiroz bildirish huquqi esa saqlanib qolaveradi. Uning huquqi shu — e'tiroz bildirish, veto emas.

Beshinchidan, rad etilgan da'volar statistikasi asoslari bo'yicha ochiq e'lon qilinsin. Nechtasi yarashuv sababli, nechtasi asos yetarli emas deb, nechtasi da'vogar kelmagani uchun. Hozir bizda faqat yakuniy raqam bor. Raqam esa sabab haqida hech nima demaydi.

Oila kodeksining birinchi moddasi oilani himoya qilish haqida gapiradi. Bu himoyaning qanday amalga oshayotganiga qarang. Qonun allaqachon mavjud bo'lmagan nikohni saqlab qolish uchun kurashadi va shu kurash jarayonida haqiqatda mavjud bo'lgan oilani tan olishdan bosh tortadi.

Bu himoya emas. Bu — statistikani himoya qilish.

Menga xabar yozgan ayol bir necha oydan keyin tug'adi. Bola tug'iladi, o'sadi, maktabga boradi. Guvohnomasida esa hech qachon ko'rmagan odamning ismi turadi. Kimdir buni oilani mustahkamlash deb ataydi.

Men buni boshqacha atayman. Reyestr hayotdan haqiqiyroq bo'lib qolgan joyda odamlar shunday yashaydi.


Manbalar

  1. O'zbekiston Respublikasi Oila kodeksi — https://lex.uz/docs/-104720
  2. Oliy sud Plenumining 2011-yil 20-iyuldagi 06-sonli qarori — https://lex.uz/docs/-2414114
  3. FHDYo organlarida ish yuritish yo'riqnomasi — https://lex.uz/mact/-2308332
  4. 2025-yil sud statistikasi (Oliy sud) — https://kun.uz/news/2026/01/28/ozbekistonda-nikohdan-ajrashish-holatlari-oshdi
  5. 2024-yil bo'yicha rad etilgan da'volar — https://oz.sputniknews.uz/20250827/viloyat-oila-ajralish-korsatkich-51552866.html
  6. Sudyalar yuklamasi — https://www.gazeta.uz/oz/2026/02/06/courts/
  7. Nikoh va ajrim statistikasi (2026, 6 oy) — https://www.gazeta.uz/oz/2026/07/27/nikoh-va-ajrim/
  8. Statistika va sud raqamlari orasidagi farq — https://www.xabar.uz/uz/jamiyat/ozbekistonda-nikohlar-soni-ketma-ket-tortinc
  9. Komila Abdullayeva, X (2026-yil 4-avgust) — https://x.com/komilaabdullah/status/2084555768544559587