Bugungi kunda Sharqiy Turkiston (Shinjon) hududida uyg'ur xalqiga nisbatan olib borilayotgan o'ta qattiq nazorat choralari va ularning milliy-diniy o'zligini yo'q qilishga qaratilgan harakatlar dunyo hamjamiyatini xavotirga solmoqda. (Bu haqida Tohir Hamutning "Tunda hibsni kutib" asarida o`qishingiz mumkin)

Insonlarning shaxsiy e'tiqodiga aralashish, ularning raqamli hayotini mutlaq kuzatuv ostiga olish kabi holatlar qanday qilib davlatning rasmiy siyosatiga aylandi? Bu savolga javob topish uchun zamonaviy siyosatdan biroz chekinib, Xitoyning o'z atrofidagi xalqlarga nisbatan ming yillik tarixiy-geografik munosabatlariga nazar tashlash kerak.

Birinchi bo'lib, Xitoyning ichki va tashqi o'lchamlar, ayniqsa "varvarlar" deb atalgan xalqlarga nisbatan shakllangan qarashlarini tushunish lozim. Bu borada Robert Kaplanning "Geografiya qasosi" asarida keltirilgan quyidagi fundamental tahlillarga e'tibor qaratamiz:

Manbalarda Xitoyning ko'chmanchi "varvar"larga nisbatan tarixiy va geografik munosabati uning hududiy jihatdan "yadro va chekka hududlar"ga bo'linishi doirasida tahlil qilingan. Bu bo'linish Xitoyning o'ziga xos Ichki Xitoy va Tashqi Xitoy mintaqalarini yuzaga keltirgan va ularning o'zaro munosabatlarini belgilab bergan.
Sivilizatsiya va varvarlar o'rtasidagi tafovut: Dastlabki xitoyliklar uchun dehqonchilik sivilizatsiyaning haqiqiy namunasi hisoblangan va ular o'z yurtlarini "Markaziy (O'rta) saltanat" deb atashgan. Ular yaylovlarda yashovchi ko'chmanchi xalqlardan (varvarlardan) madaniy jihatdan o'zlarini ustun qo'yganlar va o'zlarining rivojlanishida chetdagilardan qarzdor emasmiz deb hisoblaganlar. Shunday bo'lsa-da, Chjou sulolasining so'nggi davrlaridan boshlab dehqonchilik bilan shug'ullanuvchi Xitoy madaniyati o'ziga "varvar va yarim varvar" madaniyat elementlarini singdira boshlagan.
Buyuk Xitoy devori aynan o'troq dehqonchilik sivilizatsiyasi va ko'chmanchilar o'rtasidagi "ekologik" va siyosiy farqlarni mustahkamlash maqsadida qurilgan. Xitoyunos olim Ouen Lattimorning ta'kidlashicha, devor Xitoy imperiyasi tarkibiga foyda keltiradigan hududlar va xalqlarni, imperiyaga kiritib bo'lmaydigan xalqlar va hududlardan (ya'ni varvarlardan) ajratib turuvchi chegara vazifasini o'tagan.
O'troq hayot tarzi tufayli Xitoy doimiy ravishda o'zini qurg'oqchil balandliklarda yashovchi ko'chmanchilardan ajratib turuvchi "himoya bufer hududi"ni yaratishga majbur bo'lgan. Xitoyliklarning ko'chmanchi varvarlarga nisbatan asosiy harbiy strategiyasi barcha raqiblar bilan bir vaqtda urush qilish emas, balki bu dasht xalqlari o'rtasida ustalik bilan "manyovr qilish" (ayyorlik bilan harakatlanish) bo'lgan. Xitoy qadimdan o'zining konfutsiylik ta'limotiga asoslangan "asosli tinchliksevarligi" bilan faxrlansa-da, tarix shuni ko'rsatadiki, Xitoy qachonki yaylov va tekisliklarga bostirib kirsa, ko'chmanchilar ham bunga javoban Xitoy hududiga xuddi shunday bostirib kirish bilan javob berishgan.
Ichki Xitoy va Tashqi Xitoy (Zamonaviy holat): Xitoy etnik geografiyasi Ichki Xitoy (neidi - dehqonchilik qilinadigan markaziy tekisliklar yadro sifatida) va Tashqi Xitoy (waidi - ko'chmanchilar yashaydigan chegara hududlar, yaylovlar periferiya sifatida) ga bo'linadi. Bu tarixiy munosabatlar oqibati bugungi kunda ham saqlanib qolgan. Hozirda ham Xitoyning markaziy qirg'oqbo'yi tekisliklari xanlar (xitoyliklar) bilan zich yashaydigan va rivojlangan hudud bo'lsa, uning markazidan uzoqroqda joylashgan, "Tashqi Xitoy" hisoblangan Tibet va Shinjon (Sharqiy Turkiston) kabi qurg'oqchil yerlarda Xitoyga qarshi kayfiyatdagi uyg'ur va tibet ozchilik millatlari yashaydi. Xitoy hukumati hozirda ham o'zining ushbu periferiya (chekka) mintaqalarida o'z nazoratini uzluksiz ushlab turish masalasi bilan kurashib kelmoqda.


Ushbu satrlar ko'rsatib turibdiki, rasmiy Pekin nazdida uyg'urlar yashayotgan hudud shunchaki bir viloyat emas, balki asrlar davomida Xitoy barqarorligiga xavf solishi mumkin bo'lgan "bufer mintaqa" hisoblanadi. Uyg'urlarning tili, dini va madaniyati o'zining yotligi bilan "Markaziy saltanat" xavfsizligi uchun potensial tahdid sifatida qabul qilinadi. Dindorlikni yo'q qilish, milliy ismlarni taqiqlash yoki shaxsiy kuzatuvni kuchaytirish — bu "Tashqi Xitoy"ni majburiy ravishda sivilizatsiya (ya'ni Ichki Xitoy) qoliplariga tushirish va yakuniy assimilyatsiya qilish rejasining zamonaviy ko'rinishidir.

Xo'sh, butunlay boshqa madaniyat va tarixga ega bo'lgan Sharqiy Turkiston qanday qilib Xitoy imperiyasi hududiga tushib qoldi? Bu savolning javobi bizni XIX asrdagi yirik geosiyosiy o'yinlarga yetaklaydi. Piter Xopkirkning "Katta o'yin" asarida bu jarayon shunday tasvirlanadi:

1860-yillarga kelib, Rossiyaning Sibir qo'shinlari Xitoy imperiyasidan Tinch okeani sohillarigacha bo'lgan keng hududlarni tortib olgan edi. 1860-yilda yosh rus diplomati Nikolay Ignatyev Pekinda Xitoy imperatorini ushbu yangi hududlarning Rossiyaga o'tishini rasman tan olishga majbur qiladi va bu Pekin shartnomasi bilan huquqiy jihatdan mustahkamlanadi. Katta hududlardan ayrilgan Xitoy, shuningdek, Sharqiy Turkistondagi Qashqar shahrida Rossiya konsulligi ochilishiga ham ruxsat berishga majbur bo'ladi.
1860-yillarning boshlarida Sharqiy Turkistonda (Sinszyan) Xitoy hukmronligiga qarshi yirik musulmonlar qo'zg'oloni boshlanadi. Natijada Xitoy nazoratidan chiqqan Ili vodiysi (G'ulja) mustaqillikka erishadi. Bu vodiy Janubiy Sibirga o'tadigan strategik jihatdan muhim yo'llarni nazorat qilar edi. 1871-yilning yozida Rossiya qo'shinlari Ili vodiysiga bostirib kirib, G'ulja shahrini bosib oladi va o'z hududiga qo'shib olganini e'lon qiladi.
Oradan o'n yil o'tgach, Xitoy o'z hududlarini qaytarib olish uchun G'uljaga qarab katta qo'shin tortadi. Bu vaqtda Rossiya Xitoy bilan urushishni xohlamaydi va chekinishga majbur bo'ladi. 1881-yilda tuzilgan shartnomaga asosan, Rossiya G'uljani (Sharqiy Turkistonning bir qismini) Xitoy boshqaruviga qaytarib berishga rozi bo'ladi. Buning evaziga esa Rossiya G'ulja shahridan g'arbroqda joylashgan kichik bir hududni o'zida saqlab qoladi hamda Xitoydan o'zining "okkupatsiya xarajatlari"ni qoplash uchun juda katta miqdorda tovon puli oladi.

Xulosa qilib aytganda, Rossiya avval Uzoq Sharq va Sibir hududlarini Xitoydan rasman tortib olgan, keyinroq esa Janubiy Sibirga o'tish yo'llarini himoya qilish maqsadida Sharqiy Turkistonning bir qismini (G'uljani) ham bosib olgan. Oxir-oqibat, Xitoy bilan urushdan qochish maqsadida, olingan katta miqdordagi tovon puli evaziga uni yana Xitoyga qaytarib bergan.

Bu tarixiy faktlar shuni ko'rsatadiki, uyg'urlar taqdiri aslida ikki yirik imperiya (Rossiya va Xitoy) o'rtasidagi chegaralarni bo'lib olish, o'zaro tovon pullari va manfaatlarga qurbon bo'lgan. Sharqiy Turkiston bu imperiyalar uchun o'z milliy o'zligiga ega xalqlar yashaydigan joy emas, balki shunchaki "strategik ahamiyatga ega yo'llar" va "bufer hudud" sifatigagina qadrlangan.

Xulosa

Bugun uyg'urlar yuzlanayotgan cheklovlar — xoh u ism qo'yishdagi erkinlikning tortib olinishi bo'lsin, xoh diniy aqidalardan voz kechishga majburlash bo'lsin — kutilmaganda paydo bo'lgan siyosat emas. Bu ming yillar oldin o'troq Xitoyda shakllangan "sivilizatsiya markazi va bo'ysunmas periferiya" doktrinasining raqamli asrdagi o'ta qattiqqo'l davomidir. Qolaversa, XIX asrdagi imperiyalar kelishuvlari ularni aynan shunday siyosat ob'ektiga aylanib qolishiga huquqiy va siyosiy zamin yaratib berdi. Xitoy o'zining chegaralarini o'zgarmas saqlash va iqtisodiy qudratini kengaytirish yo'lida madaniy turlilikni emas, mutlaq bir xillikni xavfsizlikning yagona garovi deb bilmoqda va bu eng og'ir tarzda uyg'ur xalqi kundalik hayotida aks etmoqda.